سيدمحمد خاتمي

در روزهاي آغازين سال 86، سيدمحمد خاتمي ميهمان مصري‌ها بود. رئيس‌جمهور سابق ايران در اين سفر از كتابخانه معروف اسكندريه در شهر قاهره بازديد كرد، كتابخانه‌اي كه از طرف يونسكو به‌عنوان بزرگترين ميراث مكتوب جهان اسلام شناخته شده است. سخنراني خاتمي نيز درباره اين كتابخانه بود و نقش تاريخي‌اي كه در پيوند ميان دنياي شرق و تمدن غرب ايفا كرد. بيش از هزار نفر پاي سخنان رئيس موسسه گفت‌وگوي تمدن‌ها نشستند و در ادامه سخنراني، به مدت يك ساعت‌ونيم به بحث و گفت‌وگو با وي پرداختند. آنچه در پي مي‌آيد،  بخشی از متن سخنراني سيدمحمدخاتمي در كتابخانه اسكندريه است.

به نام خدا

براي قومي كه معجزه دينشان كتاب است و كتاب وحي‌شان با <اقرا> آغاز مي‌شود، خدايشان آنگاه كه از اعطاي فضيلت دانايي و كتابت به انسان سخن مي‌‌گويد خود را با صفت <اكرم> توصيف مي‌كند: < اقرا و ربك الاكرم الذي علم بالقلم علم الانسان ما لم يعلم> در حالي كه در مقام آفرينش انسان خود را شايسته صفت كريم مي‌داند: <ما غرك بربك الكريم الذي خلقك و سواك و عدلك> ‌

براي چنين قوم و امتي قاعده اين است كه كتاب و دانش و خردورزي نزد آنان مقامي بي‌همانند داشته باشد ولي با تاسف بايد گفت كه امروز مجموعه كشورهاي اسلامي را در تقسيم‌بندي جهاني جزو كشورهاي درحال توسعه جاي مي‌دهند. ‌

1- به جايگاه اسكندريه در سپهر تاريخ انديشه، فرهنگ و تمدن بشري بخصوص تمدن اسلامي اشاره خواهم كرد. ‌

2- تاملات خود را درباره كتاب و نقش آن در اعتلاء جوامع و جايگاه بي‌بديل آن در عرصه فكر و فرهنگ به اجمال بيان خواهم داشت.

همانگونه كه مستحضريد من پيشنهاد گفت‌وگوي فرهنگ‌ها و تمدن‌ها را داده‌ام كه با اجماع بين‌المللي مواجه شده است، اينك مي‌گويم اسكندريه محل تلاقي تمدن‌هاي شرقي و غربي است و عرضه‌كننده رنگين‌كمان دل‌انگيزي از فرهنگ‌هاي يوناني و ايراني و مصري و عربي در آسمان تمدن بلند‌آوازه اسلامي است. ‌

تمدني كه در اسكندريه تجلي كرد، تمدني تلفيقي بود. هنگامي كه چراغ دانش با سقوط <دولت - شهر>هاي يونان فرو مرد، اسكندريه آغوش مهربان خود را به روي فلسفه يونان گشود، اما راه را بر ورود اجزاء و انوار ديگر تمدن‌ها و فرهنگ‌ها نيز نبست. ‌ رياضيات و نجومي كه در اسكندريه سربرآورد، تنها ميراث يونان قديم نبود، بلكه در تكوين آن ميراث تمدن بابلي و ايلامي هم كه پس از فتوحات اسكندر به يونان منتقل شده بود دخالت داشت. ‌

همچنين در دوران شكوفايي مكتب اسكندريه، يعني از قرن سوم پيش از ميلاد تا ظهور اسلام كه مكاتب مهم فلسفي ظهور كرد، نگاهي به نام و ريشه‌هاي قومي فيلسوفان و متفكران بزرگ اين دوران و مفسران ارسطو و افلاطون نشان مي‌دهد كه چه اندازه نمايندگاني از ملت‌ها و اقوام مختلف در بازخواني و نشر فلسفه ارسطويي و افلاطوني تاثير داشتند. ‌

يوحناي دمشقي، يوحناي نحوري يا مبليخوس و پولس پارسي هر چند فيلسوفان يوناني محسوب مي‌شوند، ولي هيچ‌كدام يوناني‌الاصل نبودند و با اين حال به تمدني تعلق داشتند كه از مرزهاي هند و آسياي ميانه تا ايران و بيزانس و مصر و شام گسترش داشت. ‌

در همين دوران بود كه نخستين گفت‌وگوي راستين ميان فكر يوناني و اديان توحيدي به وقوع پيوست و با پيوستن اسلام به اين گفت‌وگوي چند جانبه، زمينه تاسيس آن چيزي كه به نام <فلسفه اسلامي> مشهور شده است فراهم آمد.

فعاليت علمي در مراكز كهن علمي و فلسفي كه همگي سر در آغوش اسكندريه داشتند، هميشه به يك حال و منوال نبود. اما هيچ محققي شك ندارد كه پس از ظهور اسلام و از اواسط قرن دوم هجري بود كه از نو علم و فلسفه تقريبا در همان گستره جغرافيايي كه پيش از آن قلمرو تمدن‌هاي ايران و اسكندراني و بيزانس محسوب مي‌شد تجديد حيات يافت. علم و فلسفه‌اي كه در اين دوران پديد آمد خصلتي تركيبي داشت و تنها وامدار تمدن اسكندراني نبود، اما ميراث اين تمدن در تكوين آن سهم اساسي داشت. ‌

رياضيدانان اين دوران، اقليدس و آپولونيوس و پايوس را همكاران خود مي‌شمردند و فيلسوفان اين زمان از كندي تا فارابي و ابن‌سينا و عامري و مسكويه با ارسطو و افلاطون و اسكندر افروديسي هم‌سخن بودند. ‌

اسكندريه جايگاه تلاقي شرق و غرب است و خط فكري كه آتن را به پاريس و ايتالياي دوران رنسانس مي‌پيوندند از اسكندريه و بغداد و ري و نيشابور و قاهره و قرطبه مي‌گذرد. و اگر اين مراكز اخير نبودند، اين رشته گسسته مي‌شد. غرب امروز واسطه مستقيم تمدن يوناني نيست، همچنانكه تمدني كه امروزه شرقي يا اسلامي ناميده مي‌شود بدون ميراث يوناني، هويتي را كه در تاريخ كسب كرده است نمي‌داشت. ‌

كتاب بارزترين نماد فرهنگ و تمدن است. داستان كتاب داستان دلكش است كه هر بخش و قطعه‌اي از آن را بايد در جايي يافت، اما آنچه كتاب‌ها از <قصه كتاب> به ما مي‌گويند، همه دلفريب و زيبا نيست، چه بسيار اتفاقات تلخ و جانگداز كه بر كتاب رفته و چه مايه خون‌دل كه به پاي <اسفار كاتبان> چكيده است. ‌

آنچه از پاپيروس‌هاي قرون اوليه كه از چنگ زمان گريخته و به ما رسيده است و آن حكايت‌ها كه از كتابخانه‌هاي چند صدهزار جلدي قرون پيشين گفته‌اند، همه و همه روزنه‌هايي است به <باغ پر درخت> ادب و فرهنگ و علم بشري.

........در اين قصه در واقع كتاب خواننده خود را به پيش خود خوانده است و گويا در اغلب موارد كار به همين روال است يعني ما خيال مي‌كنيم كه از ميان كتاب‌ها يكي را انتخاب مي‌كنيم، ولي اگر دقت كنيم مي‌بينيم كه اين كتاب است كه خواننده خود را برمي‌گزيند وگرنه چه بسيار كتاب‌ها كه <با همه شوخي مقيم پرده‌هاي راز> هستند و در عين انتشار محجوب باقي مي‌مانند. كتاب هرچه بيشتر از زمين و زمان ارتفاع بگيرد كار بر اهل طلب سخت‌تر مي‌شود. ‌ چه بسيار كسان كه در كتاب غرق شده‌اند اما جانشان ميان <آري> و <نه> در تعليق و نوسان بوده است. ادامه........ ‌

منبع:

http://www.noandish.com/com.php?id=8020