پیشینه آموزش عالی در بوشهر از دوران باستان

بسمه تعالی

پیشینه آموزش عالی در بوشهر از دوران باستان تا کنون (قسمت اول)

عبدالرسول خسروی(عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی بوشهر)

      چنانچه بخواهيم در خصوص وضعيت آموزش عالي در استان بوشهر منبعي كه اين اطلاعات را بصورت جامع در اختيار قرار دهد متاسفانه يافت نمي شود. هر چند بصورت جسته و گريخته در نوشته ها و منابع اشاراتي گرديده است. مورخان و محققان و کلیه کسانی که تاریخ آموزش و پرورش و نهادهای فرهنگی را در بوشهر تدوین نموده اند سابقه آموزش عالی را در بوشهر به اواخر دوران قاجار به خصوص تاسیس مدرسه سعادت در سال 1317 هجری قمری توسط میرزا احمد خان دریابیگی حکمران بوشهر و بنادر نسبت داده اند.[1] اما نویسنده پرتلاش و محقق بوشهری سید قاسم یاحسینی، تاریخ تاسیس نهادهای فرهنگی علی الخصوص دانشگاه و مراکز آموزش عالی در بوشهر را  نه در دوران قاجار، نه حتی در قرون سوم و چهارم هجری که یکی دو قرن قبل از ظهور اسلام می داند. ایشان با بررسی های متون تاریخی نشان می دهد که این منطقه باستانی نه تنها دارای یک دانشگاه بلکه دارای دو مرکز آموزش عالی در مناطق ((ریواردشیر)) و سینیز[2] یا شنیز بوده است.[3] در این نوشتار سعی بر آن شده است که موسسات آموزش عالی را از دوران باستان تا کنون مورد بحث و نوشتار قرار گیرد.

دانشگاه ریو اردشیر ( یا ریشهر)

 دانشگاه ريواردشير از نخستين دانشگاههاي استان بوشهر است كه برخی از محققان در منابع خود بدان اشاره نموده اند. هر چند اطلاعات كامل و جامعي از آنها ارائه نداده اند. اما به قطع يقين چنين مركز مهمي در جايگاه دانشگاههاي امروزي در اين نقطه زيبا از خاك ايران چون نگيني بر ساحل خليج فارس ايران مي درخشيده است. برخي از محققان جدید برای ریشه شناسی نام «ریشهر» حدس ها و گمان های زیادی زده اند. آنان ریشهر را مخفف کلمات باستانی «ریو اردشیر»، «بوخت اردشیر»، "رام اردشیر"، "رامش اردشیر" و... دانسته اند. حتی برخی مدعی شده اند که "اردشیر" در شبه جزیره دوازده کیلومتر ی بوشهر، سه «شهر» به نام های گفته شده ساخته است! بر اساس متون ساسانی، "اردشیر بابکان" هشت شهر در جنوب ایران ساخت که نام دو تای آن "ریواردشیر" و "بوخت اردشیر"بوده است.

همان طور که "سلطانی بهبهانی" در مقاله ای در سمینار خلیج فارس به اثبات رسانده، این ریشهر در استان خوزستان فعلی قرار دارد و ربطی به ریشهر موجود در شبه جزیره ی بوشهر ندارد، اما گمانه زني "حمدالله مستوفی" احتمالاً درباره ی بنای ریشهر واقع شده در شبه جزیره ی بوشهر نیز صادق است.

فردوسی بزرگ نیز در «شاهنامه»، «رام اردشیر» را کنار دریای پارس دانسته و سروده است:

چو رام اردشیر است، شهری دگر                                       کزو بر سوی پارس کردم گذر

از قدیم می دانسته ایم که ریشهرِ خوزستان، همان «ریواردشیرِ» عصر ساسانی بوده است. در این باره "یاقوت حموی" در کتاب «معجم البلدان» به نقل از "حمزه ی اصفهانی" آورده است: «ریشهر به عقیده ی حمزه مخفف و مختصر ریواردشیر است و آن ناحیه ای از ارجان[4]». این همان ریشهری است که "سلطانی بهبهانی" آن را ریشهر معروف کنار بندر ماهشهر امروزی می داند.

احمد اقتداری از محققان معاصر معتقد است: بنادر مهروبان و سینيز منضمات ريشهر باستانی يا ريو اردشير كهن بوده‌اند و برای رسيدن به اين آثار باقی‌مانده از آنها بايد سواحل شرقی بندر ماهشهر را مطالعه نمود و بنادر مهروبان قديم (قريه شاه عبد‌الله) و سينيز و خود بندر ديلم و روستاهای ليراوی نشين حومه و اطراف آن بخصوص روستاهای شمال غرب آن را مطالعه و تحقيق نمود.

با این وجود برخی از باستان شناسان غربی، اصرار دارند که «ریواردشیر» در ناحیه ی فعلی محله ی «سبزآباد» بوشهر قرار داشته است. "آندرو ویلیامسن" باستان شناس معروف که در سال 1971 م./ 1350 خ. سفری به بوشهر کرده و دست به مطالعات باستان شناختی شبه جزیره زده است، در گزارش خود در این باره نوشته است: «...مهم ترین ناحیه ی بوشهر سبزآباد بود، جایی که بدون شک ریواردشیر ساسانی در آن جا قرار داشت. در نظر داشتم که نواحی ریشهر و سبزآباد را با گرفتن عکس هایی از جزء به جزء مناظر آن ببینم و فهرستی از آن تهیه کنم».

در حال حاضر به دلیل فقر مدارک و منابع باستان شناختی نمی توان به درستی درباره رأی "ویلیامسن" قضاوت کرد و پذیرفت یا نپذیرفت که «ریواردشیر» در منطقه ی سبزآباد بوشهر قرار داشته یا همان طور که "حمزه اصفهانی" و "یاقوت حموی" گفته اند در ارجان و خوزستان بوده است. در این مقاله  قصد ریشه یابی  جایگاه و ریشه کلمه یا شهر ریواردشیر یا ریشهر را نداریم . براي ما مهم دانشگاههای معتبر که در آن دوران در این مناطق وجود داشته است  مهم مي باشد.

ظاهراً نخستین اشاره مستقیمی که به وجود دانشگاه در ریو اردشیر و سینیز (شنیز) شده توسط مورخ مشهور جهان اسلام "ابن حوقل" در کتاب معروفش " صورت الارض" بوده است. اما نخستین مورخ و محقق غربی که به وجود (( دانشگاه )) در دیلم اذعان کرده و شرحی در این باره داده است، " دلسیی اولیری" است. اولیری بر این عقیده است که سومین دانشگاه ایران در زمان ساسانیان در این مرکز تأسیس شد و علوم مرسوم زمان از جمله حساب، طب و منطق در آن تدریس می شده است.[5]

بر اساس  گزارش اولیری (پژوهنده انگلیسی ) در اواخر دوران ساسانیان در ساسر ایران سه دانشگاه و جود داشته است که یکی در جندی شاپور خوزستان و دو تا در استان فعلی بوشهر- یکی در منطقه ریو اردشیر و دیگری در منطقه سینیز قرار داشته است. تلاقی دو فرهنگ ایرانی و یونانی از طریق همزیستی گروه زیادی از مسیحیان در کنار اهالی بومی زرتشتی منطقه و نزدیکی این منطقه به دو مرکز بزرگ علمی ایران در جندی شاپور و در ریشهر در دوران ساسانیان باعث شد که سینیز هم جایگاه بلندی از علم و فرهنگ و تمدن قرار گیرد.[6]

              اولیری[7] (پژوهنده انگلیسی) بر این عقیده است که در دانشگاه ریو اردشیر علومی مانند منطق و پزشکی تدریس می شد و از نظر سیستم مدیریت و اداره واحدهای درسی شبیه مراکز علمی اسکندریه در مصر بوده است. در این دانشگاه زبان های سریانی و پهلوی تدریس می شده و غالباً علوم عقلی به سریانی تعلیم داده می شده است. همانطور که قبلاً نیز اشاره گردید اولیری از سه دانشگاه در اواخر دوران ساسانیان در ایران یاد می کند که یکی از آنها دانشگاه ریواردشیر می باشد. خلیفه زاده[8] می نویسد، اگر چه بر ما معلوم نیست دانشگاه و کتابخانه بزرگ شنیز همزمان با دو مرکز علمی جندی شاپور و ریشهر فعال بوده و یا بعد از افول ریشهر در دوره ی بهرام پنجم (439-42 م) رونق گرفته است . چرا که از سویی دیگر می توان حدس زد با آغاز رشد ارجان در دوره قباد اول (531-488 م) مرکز علمی شنیز جایگزین مرکز علمی ریشهر شده است.

دانشگاه سینیز

      دومين دانشگاهي كه در استان بوشهر مورخان و محققان در نوشته هاي خود جسته و گريخته بدان اشاره نموده اند ، دانشگاه سينيز است. مورخان و جغرافيا نويسان بسياری از سينيز در سده‌های مختلف ديدن كرده‌اند و يا اطلاعات زمانهٔ خود را راجع به آن شهر مهم به رشته نگارش در‌آورده‌اند . سينيز شهری دانشگاهی و دارای مراكز علمی مهم آن روزگار بوده‌است . سينيز يكی از محوطه‌های تاريخی – باستانی قسمت شمالی استان بوشهر است ، تل و تپه‌های بجا‌مانده از شهر تاريخی سينيز (شينيز) در بندر امام حسن و حومه (حصار ، گاودار ، بنه احمدون) است . ابن حوقل در سال ۳۵۰ هـ ق از يك مركز علمی (دانشگاه و كتابخانهٔ بزرگ در سينيز) در نواحی ارجان مربوط به قبل از اسلام خبر‌داده‌است و استخری نيز می‌نويسد : در ناحيهٔ شاپور تصوير تمام شاهان و بزرگانی كه بين ايرانيان معروف هستند و نقش تمامی محافظان آتش و موبدان بزرگ وديگران بر كوه رسم شده‌است. تصوير آنان در طومارها ثبت گرديده است. از اين طومارها كسانی كه در نقطه‌ای از ارجان معروف به قلعه شينيز زندگی می‌كنند نگهداری می‌کنند. اين دو سند می‌تواند نشانگر توسعهٔ علمی اين ناحيه در دورهٔ ساسانيان باشد.

دانشگاه (مدرسه) سعادت

     استان بوشهر از دوران ساسانیان دارای دانشگاه و مراکز عالی بوده است. از وجود دانشگاه و مراکز بزرگ علمی از فتح اسلام تا ظهور انقلاب اسلامی ایران اطلاع چندانی نیست. اما با توجه به تحقیقات به عمل آمده بسیاری از محققان بر این عقیده اند که دبیرستان سعادت سومین موسسه آموزشی عالی در استان بوشهر بوده است. دکتر ایرج نبی پور(1378) در مقاله ای که به کنگره یکصدمین سالگرد تاسیس مدرسه سعادت ارائه داد، از کتابخانه دبیرستان سعادت با عبارت کتابخانه دانشگاهی سعادت یاد کرده است. وی با پژوهشی ژرف در کتب آرشیو کتابخانه تاریخی سعادت انجام داده است به این نتیجه رسیده است که اندیشه ی دست اندرکاران سیستم آموزشی مدرسه سعادت برآن بوده است که ساختار آموزشی آن را از دبستان یا دبیرستان به یک کالج تخصصی در سطحی آکادمیک ارتقاء دهند  و آن را هماهنگ کالج دارالفنون تهران نمایند. سند با ارزشي در آرشيو سري اسناد مدرسه سعادت است كه نشان مي دهد تلاشي براي آموزش پزشكي در مدرسه سعادت نيز به انجام رسيده است. همچنانكه در دارالفنون ، طب پس از يك سال آموزش تئوري به صورت باليني در بيمارستان آموزش مي دادند. اكنون در آرشيو تاريخي كتابخانه مدرسه سعادت ، 36 جلد كتاب تخصصي علوم پزشكي در زمينه بيماري هاي داخلي ، جراحي ، زنان و زايمان ، چشم پزشكي ، آناتومي ، فيزيولوژي ، پاتولوژي و بيوشيمي باليني موجود است كه 31 جلد از اين كتب به زبان فرانسه بوده كه در سال هاي 1823 الي 1875 ميلادي در پاريس به چاپ رسيده اند. از اين رو، شهر بوشهرنيز در راستاي تأسيس نهادهاي آموزش پزشكي مدرن نيز پيشرو بوده است.. بندر بوشهر در قرن نوزدهم میلادی در پوشش ظاهری آرام عرصه تحولات فرهنگی مهمی شد. با استفاده از چنین شرایطی احمد خان دریا بیگی در سال 1278 ش (1317 ه ق) در پیوند با خواست عمومی مردم، همراه با شیخ محمد حسین سعادت و برادرش شیخ عبدالکریم اقدام به تاسیس و راه اندازی مدرسه سعادت بوشهر نمود.[9]

اولین موسسه آموزشی که پیش از سعادت در بوشهر شروع به کار کرد، مکتب خانه احمدیه بود که به مدیریت شیخ احمد دایر گردید و شیخ مرتضی معلم آن بود.[10] شاید به دیدگاه برخی مفهوم واقعی دانشگاه به مدرسه سعادت اطلاق درستی نباشد. دو دلیل وجود داردکه این آموزشگاه در جایگاه دانشگاههای امروزی و هم سومین موسسه آموزش عالی در استان بوشهر بوده است. دلیل اول هدفی که با نیان این آموزشگاه در نظر داشته اند با توجه موقعیت زمانی که هنوز دانشگاه به مفهوم امروزی در ایران راه اندازی نگردیده بود  با اهدافی که دانشگاههای امروزی ما دارند همخوانی داشته است و با توجه به موقعیت و جایگاه   ویژه ای که این  مدرسه در آن زمان داشته است و سبب گردید که مدت نه چندان دور فعالیتهای این مدرسه به بار نشیند و دانش آموختگان بسیاری را به جامعه فرهنگی ایران تقدیم نمايد که هریک، به نوعی منشأ خدمات ارزنده ای در زمینه های علمی، ادبی و فرهنگی شدند، می توان به قطع یقین گفت که سومین موسسه آموزش عالی در استان بوشهر مدرسه سعادت چیزی فراتر از مدرسه های امروزی بوده است. خلاصه سخن اینکه این مدرسه تا کنون نویسندگان، شاعران، استادان، معلمان و مهندسان و متخصصان دلسوز و متعهدی را در خود پرورش داده که هر کدام زمینه ساز دگرگونی و باعث افتخار پیشرفت در فرهنگ و علوم مختلف برای کشورمان گردیده اند.

دلیل دوم برای اینکه نشان دهد که این موسسه فراتر از یک آموزشگاه بوده است سند با ارزشي در آرشيو سري اسناد مدرسه سعادت است كه نشان مي دهد تلاشي براي آموزش پزشكي در مدرسه سعادت نيز به انجام رسيده است. همچنانكه در دارالفنون ، طب را  پس از يك سال آموزش تئوري به صورت باليني در بيمارستان آموزش مي دادند وجود منابع غنی و ارزشمند در زمینه پژوهش، علوم اجتماعی، مجلات تاریخی و علمی که همه نشان می دهد که بیشتر شبیه یک دانشگاه بوده است تا یک مدرسه.

كتابنامه

. مشایخی، عبدالکریم. مدرسه سعادت بوشهر از چند زاویه (مجموعه مقالات). بوشهر، مرکز بوشهر شناسی، 1378.

یاحسینی، سیدقاسم. تاریخ پنج هزار ساله نگارش و کتابخانه در بندر بوشهر. بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بوشهر، 1386.

دشتی، احمد. نگاهی به تاریخچه مدرسه سعادت بوشهر. بوشهر: کنگره بزرگداشت یکصدمین سالگرد مدرسه سعادت بوشهر، نشر همسایه، 1378.

یاحسینی، سیدقاسم. مطبوعات بوشهر، (اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1374. ص 226.

خلیفه زاده، علیرضا. هفت شهر لیراوی و بند دیلم. بوشهر: انتشارات شروع، 1382.